Blogs en Χείρων·Chiron » Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

« Expand/Collapse

Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

September 29, 2008
Nota bene: Para entender este post debedes ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Nota bene: Para entender este post debedes ler atentamente o anterior Como curiosidade cinéfila, aquí tedes ao único guerreiro Kurgan supervivinte -alomenos ata o final da película- , o antagonista de Connor McLeod (Christopher Lambert) e o seu mestre Ramírez (Sean Connery) en Os Inmortais (Russell Mulcahy, 1986).

Aquí o orixinal en inglés:

Anacronismo terrible: O malvado chámase co nome posto en realidade pola arqueóloga Marija Gimbutas na década dos cincuenta do século pasado. Supoño que o guionista pretendía facer referencia, así, a que era o inmortal de orixe máis antiga, prehistórica en realidade. E ademáis, indoeuropeo.
Podemos observar a similitude regular entre ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Podemos observar a similitude regular entre palabras pertencentes a un mesmo paradigma, neste caso, o dos numerais:
Español: un, dous, tres.
Inglés: one, two, three.
Ruso: odin, doa, tri.
Grego: ena, deu, tris.
Sánscrito: eka, dvi, tri.
Bretón: unan, daou, tri.
Lituano: viens, du, trys.
A similitude é evidente, e non casual, sobre todo se os comparamos cos mesmos números noutras familias lingüísticas:
Bantú: emu,bili,satu (un, dous, tres).
Náhuatl: ce, ome, yei.
Arabe: wahad, tnan, talata.
Vasco: bat, bi, iru.Chinés: yi, nin, san.
Indonesio: satu, dua, tiga.

A comparación de linguas, entón, permite reconstruír cómo podería ser esa primitiva lingua da que procederían as arriba mencionadas. A esa lingua se lle denomina indoeuropea. Como tal, é unha reconstrucción, máis ou menos similar a que se falou en realidade en época prehistórica. No século XIX lingüístas como Franz Bopp, Alexander von Humbolt e Jacob Grimm realizaron un estudio comparado dos principais sistemas lingüísticos falados en Europa (a excepción do lapón, o finés, o húngaro e o vasco). A partir dunha correlación de formas lingüísticas, sobre todo de paradigmas gramaticais (sistema de desinencias verbais, etc), este método comparativo deduciu un parentesco entre esas linguas que implicaba a necesidade lóxica dunha orixe común. Noutros termos, as actuais "linguas-fillas" europeas teñen unha mesma "lingua-nai": o indoeuropeo. Foi un descubrimento capital, que enlaza o máis antigo pasado prehistórico co actual presente.
O termo "indoeuropeo", non foi a única denominación que se deu a esta lingua reconstruída. Tamén se usaron os termos indoxermánico, que aínda segue en uso, sobre todo en Alemania, e “arios”. As connotacións desta última palabra son evidentes.
Ademais dun amplo conxunto de lingua hoxe en día desaparecidas (ilirio, macedonio, hitita, tocario, véneto, tracio-frigio etc.), a familia das linguas derivadas do indoeuropeo común comprende as formas arcaicas das linguas indioarias (sánscrito, hindi, pali, antigo persa), así como o grego, o albanés e a totalidade das linguas eslavas, bálticas, célticas, xermánicas, o grego e as linguas itálicas, entre elas, o latín.
O tronco indoeuropeo preséntase así agrupado nunha serie de familias diferenciadas:
En Europa:
Linguas románicas: (procedentes do latín) español, catalán, galego-portugués, francés, italiano, provenzal, romanés, sardo, romanche.

Linguas xermánicas: Inglés, alemán, sueco, noruegués, danés, islandés, holandés, flamenco.

Linguas célticas: irlandés, escocés, bretón, galés.

Linguas eslavas: ruso, ucraíno, bielorruso, checo, eslovaco, serbocroata, esloveno, polaco, búlgaro.

Linguas Bálticas: Lituano, letón.

Outras linguas indoeuropeas: Albanés, grego, armenio.
En Asia temos:
Linguas indo-iranias: persa, sánscrito
Linguas anatólicas: hetita, hurrita.
Outras linguas: tocario.

A Urheimat

Unha lingua non é unha burbulla na nada. Evidentemente, supuña a existencia dun pobo primitivo (os lingüístas alemáns o denominaban "Urvolk", e así se sigue a usar na xerga dos indoeuropeístas), un asentamento ou patria primitiva orixinaria ("Urheimat") onde se falaría esa lingua orixinal (Ursprache), dos dialectos da cal derivan as linguas indoeuropeas históricas.

Innumerables polémicas, nas que nunca estiveron ausentes as implicacións políticas, se mantiveron sobre a cuestión da orixe ou da Patria Ancestral dos indoeuropeos. Se defenderon todas as hipótesis, ata a do polo norte.
As propias palabras que podemos reconstruír do Indoeuropeo comparando as linguas derivadas constitúen o primeiro punto de partida para situar a patria orixinaria indoeuropea. Numerosas linguas indoeuropeas utilizan palabras semellantes para designar os mesmos animais: o oso, o lobo, o castor, o esquío, o salmón, o cervo; as mesmas árbores: bidueiro, haxa, salgueiro; e outros termos xerais: mel, frío xeo, neve, lago, auga. Non hai palabra común para o mar, pero sí para ríos e lagos. A partir da comparación destas palabras da natureza, conclúese que o indoeuropeo común comprendía unha serie de termos que designaban unha flora, unha fauna e un clima propio das rexións mornas, máis húmidas que secas e máis frías que calorosas e de interior, lonxe do mar. Todo isto suxire sen dúbida que os dialectos indoeuropeos, antes da súa dispersión, eran falados por individuos que habitaban unha rexión templada, boscosa e continental".
A hipótese máis extendida na actualidade, e corroborada pola arqueoloxía, é a dunha "Urheimat" situada na Rusia meridional. Otto Schrader presentouna por vez primeira en 1890, seguido por V. Gordon Childe (The Aryans, 1926), e o prehistoriador español Pedro Bosch-Gimpera, quen, en 1961, no seu libro Os indoeuropeos, escribiu: " O indoeuropeo é un pobo nacido dentro do neolítico, e as súas primeiras representacións materiais evidenciadas pola arqueoloxía -datadas aproximadamente no V milenio aC- son estritamente neolíticas. Este rol parece corresponder a certos grupos étnicos do sur da Rusia contemporánea". Así continúa a crerse por Francisco Villar (1991).
A idea dunha Patria Orixinal nas estepas do Sur de Rusia foi particularmente defendida pola arqueóloga Marija Gimbutas nos seus traballos publicados dende 1954. Ela identificaba a cultura indoeuropea coa cultura Kurgan, unha cultura neolítica seminómada cuxa característica maior era a construcción de túmulos funerarios, "kurgan" en ruso. O mapa mostra a primeira extensión desta cultura Kurgan desde o Sur de Rusia. Para Gimbutas, son indoeuropeos os pobos nómadas desta cultura kurgan, que a partir do cuarto milenio antes da nosa era penetran na cunca do Danubio procedentes do Leste e someten ás culturas balcánicas veteroeuropeas, caracterizadas por seren matriarcais, e a cunca mediterránea. A cultura kurgan sería, por tanto, de natureza indoeuropea, e os seus representantes serían considerados os primeiros indoeuropeos.
Grazas ao seu carácter nómada pastoril, e sobre todo a doma do cabalo e segundo parece, logo, ao uso de carros lixeiros de combate, os pobos indoeuropeos foronse extendendo en sucesivas oleadas, primeiro sobre a cultura neolítica agrícola da Antigua Europa, e logo, por Asia e de novo polos puntos cardinais europeos.
A hipótese da orixe indoeuropea nas estepas do sur de Rusia é a máis extendida pero non é a única: a idea dunha orixe "asiática" dos indoeuropeos, avanzada en 1888 por Max Müller recuperouse nos últimos anos grazas aos avances da lingüística soviética e actualmente, xeorxiana protagonizada polos investigadores Gamkrelidze e Ivanov, que deron apoio á hipótese do norte da península anatólica.
Durante boa parte de finais do XIX e principios do XX, a hipótese máis extendida en cambio, era a que vinculaba á patria orixinaria dos indoeuropeos (chamados arios), con Alemania. A raza indoeuropea, considerada superior, tiña entón o seu xerme e continuidade en Alemania, e o seu deber era dominar o resto das razas inferiores, sobre todo as semíticas. (e aos eslavos, olvidando que estes tamén eran tan indoeuropeos como eles, aínda que segundo os nazis, de peor calidade). Este apresurado resume do racismo nazi en relación co indoeuropeo, polo menos, debería dar moito que pensar sobre a inocencia e uso que poden ter os avances científicos, nalgunhas ocasións, e nalgunhas mans...

Un enlace excelente para introducirse no mundo do indoeuropeo:

[colfa.utsa.edu] .
September 28, 2008
In memoriam Paul Newman (26-1-1925 // ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

In memoriam Paul Newman (26-1-1925 // 26-9-2008)

O debut cinematográfico de Paul Newman foi un mediocre filme de romanos que se rodou aproveitando a moda que durante uns anos inundou o mundo dende os estudios de Hollywood e máis tarde, dende a Italia de Cinecitá -e logo dende España, con decorados naturais excelentes e prezos máis baratos para rodar superproducións como A caída do Imperio Romano (Anthony Mann, 1964)-. En 1953 unha película, A túnica sagrada, de Henry Koster, protagonizada por Richard Burton e Jean Simmons, fora un tremendo éxito de venda directa, en parte por estar rodada nun novo sistema de fotografía muchísimo máis espectacular, o Cinemascope. Empezaba a estenderse a televisión e os grandes estudios empezaron a contraatacar facendo fincapé na fastuosidad, no espectáculo, na grandiosidade de historias, argumentos e avances técnicos, de efectos especiais e incribles escenas de masas. As películas ambientadas na Antigüidade Clásica contiñan todas estas posibilidades, e o público estaba ávido destas historias. A túnica sagrada foi un tremendo éxito de crítica e público. Seguindo o seu ronsel, empezaron a rodarse outros films como O Cáliz de Prata, dirixida polo inconsubstancial Victor Saville, que estaba protagonizada por un elenco de actores coñecidos (a arrebatora Virginia Mayo, ou Jack Palance, sempre co seu rostro encadrado en diferentes tipos de malvado histórico ou de western) e outros debutantes que logo serían fundamentais no cinema norteamericano de fins dos cincuenta e sesenta, como Natalie Wood e o propio Paul Newman. A liña de éxito destas películas -case mellor diriamos espectáculos- ten a súa culminación na marabillosa Ben-Hur, (1959) de William Wyler, que durante trinta e sete anos foi a película máis oscarizada da historia.
O cáliz de prata era unha adaptación dunha novela de Thomas B. Costain publicada en 1952. Se en A túnica sagrada (baseada á súa vez nun libro do pastor luterano Lloyd C. Douglas El manto de Cristo de 1942) o pretexto físico do argumento eran as vicisitudes que acarreba a posesión da túnica de Cristo a diversos personaxes, o mcguffin de O cáliz de prata era o cáliz utilizado por Cristo na Derradeira Cea, que un escravo romano lograba conservar a través de mil vicisitudes. Costain, xornalista profesional, fora asesor literario da 20 Century Fox e fixérase rico grazas a unha novela de aventuras, A rosa negra (1945), que vendeu dous millóns de exemplares e foi levada ao cinema con gran éxito, polo director Henry Hathaway en 1950, con Tyrone Power e Orson Welles. O éxito de venda directa debeu motivar aos estudios a patrocinar as obras escritas por Costain, e máis se se apegaban á nova onda de argumentos "de romanos".
Paul Newman sempre aborreceu esta película. El mesmo a definiu como "a peor película da década". Na súa estrea en televisión, inseriu varios anuncios en xornais pedindo desculpas por ese filme. Del dicía: "-Se se revisa, e non llo aconsello a ninguén, O cáliz de prata, veráseme coa faldiña dun traxe de cóctel fronte a un Nerón cun ostentoso camisón. Patético"
Dous anos despois, a Newman chegaríalle o éxito de crítica e éxito pola excelente Marcado polo odio, de Robert Wise e Traidor á súa patria, de Arnold Laven. O resto é historia. Do cinema. Dun dos mellores e máis especiais actores que dan forma e rostro á Sétima Arte.

Fotograma de A gata sobre o tellado de Cinc, de Richard Brooks (1958).
Aquí tedes un mapa das provincias do ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Aquí tedes un mapa das provincias do Imperio romano na súa etapa de maior expansión, en época Antonina. Pode ser moi útil non só para visualizar aspectos dos que temos falado estes días, e asemade, para darnos conta da estraxia da expansión romana, primeiro no Mediterráneo Occidental, e logo cara Asia e Oriente. Só a parte do leste, a partir do establecemento da capital en Constantinopla, subsistirá ata o 1453. O Mediterráneo Oriental e o Mar Negro serán as bases fundamentais do dominio militar e comercial que lle permitiu a Bizancio resistir problemas tan importantes como o avance musulmán a partir do século VIII, as invasións dos bárbaros eslavos, que acabaron establecéndose en boa parte dos Balcáns, e máis adiante, no século XII, as terribles razzias dos exércitos de Gengis Khan. Non subsistiu, sen embargo, ao rodillo do Imperio Otomano.

1) Baetica (Hispania)
19) Noricum
37) Cappadocia
2) Lusitania (Hispania)
20) Pannonia
38) Pontus
3) Tarraconesis (Hispania)
21) Dalmatia
39) Armenia Inferior
4) Narbonensis (Gallia)
22) Dacia
40) Sophene
5) Aquitania (Gallia)
23) Moesia
41) Osroene
6) Lugdunensis (Gallia)
24) Thracia
42) Commagene
7) Belgica (Gallia)
25) Macedonia
43) Armenia
8) Britannia
26) Epirus
44) Assyria
9) Germania Inferior
27) Achaea
45) Mesopotamia
10) Germania Superior
28) Asia
46) Syria
11) Langobardi/Cherusci/Sugambri
29) Bithynia
47) Judaea (Palaestina)
12) Rhaetia
30) Galatia
48) Arabia Petraea
13) Italia
31) Lycaonia
49) Aegyptus
14) Sicilia (Italia)
32) Lycia
50) Cyrenaica
15) Corsica y Sardinia
33) Pisidia
51) Numidia
16) Alpes Penninae (Gallia)
34) Pamphylia
52) Africa
17) Alpes Cottiae (Gallia)
35) Cyprus
53) Mauretania
18) Alpes Maritimae (Gallia)
36) Cilicia
54) Baleares (Hispania)
September 23, 2008
Non podía faltar neste blog, por suposto, ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Non podía faltar neste blog, por suposto, o legado de Roma visto desde a óptica dos Monty Python:
Respecto do achádego da pegada exposta no ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Respecto do achádego da pegada exposta no British Museum, a partir dagora, por estos lares temos algo similar, como se le hoxe en La voz de Galicia: Arqueoloxía A pegada romana é dunha sandalia
Na escavación realizada en Rosalía de Castro apareceron tres adoites de «cáligas» romanas cuxa antigüidade oscila entre os 1.800 e os 1.600 anos
Autor: Jorge Lamas

Data de publicación: 23/9/2008

A pegada romana en Vigo é un feito incuestionable. E máis agora que ata podemos ver o calzado que a provocou. Son tres adoites de sandalia datadas entre o século II e o IV, aparecidas durante a intervención arqueolóxica dirixida por María Jesús Iglesias Darriba na unidade de actuación urbanística de Rosalía de Castro II.
A aparición de materiais orgánicos antigos é moi infrecuente en Galicia debido á acidez dos chans, pero nesta ocasión houbo moita sorte. Adóitelas e outros materiais orgánicos, como un tronco de árbore, ramas, sementes de pexego, cascas de noces e castañas, unha fonte de madeira e fragmentos de coiro traballado, quedaron depositados sobre a salina existente nesta zona durante o século I. O descenso do nivel do mar e a acción do vento foi consolidando este terreo nunhas condicións adecuadas para a pervivencia destes materiais, que acabaron sendo fosilizados.
Adóitelas das sandalias aínda permiten ver o claveteado deste calzado usado habitualmente polos soldados romanos. Este tipo de calzado era coñecido co nome de cáliga e asegurábase no propio pé e no nocello mediante unhas correas. A súa adoite estaba gornecida de cravos algo sobresalientes que aseguraban a estabilidade de quen as portaba.
Mote de Calígula
As cáligas deron o sobrenome militar ao emperador Calígula, diminutivo de cáligas, algo así como «Sandalitas», que tendo en conta o carácter que se gastaba Cayo Julio César Augusto Germánico, a recado que provocou máis dun desgusto entre a súa tropa.
Este achado quedou documentado na fase VIN do xacemento, que se corresponde contextualmente coa fosilización da salina altoimperial e a súa nivelación de chans en época tardorromana. é dicir, adóitelas localizadas poden ter entre 1.800 e 1.600 anos, un amplo espectro cronolóxico que non puido ser concretado máis debido á ausencia de estruturas pétreas neste estrato.
Os arqueólogos encargados deste traballo si localizaron diverso material cerámico. Tanto cerámica común, como de transporte, de construción e terra sigillata hispánica e gálica.
A intervención arqueolóxica, que aínda segue o seu curso en zonas marxinais do xacemento de Rosalía de Castro, proporcionou ata oito estratos diferentes, que percorren o terreo desde un nivel de limos e de area, ata a época moderna, aínda que a propia arqueóloga na súa avaliación recoñece que esta secuencia estratigráfica ten matizacións puntuais. A intervención arqueolóxica foi precedida por unhas sondaxes realizadas a comezos do ano 2006 polo arqueólogo Víctor J. Barbeito Pouse.
A campaña comezou o 3 de xullo do 2006, co desmonte mecánico dos restos contemporáneos, e finalizou o 19 de xaneiro do 2007, logo de escavar manualmente 1.160 metros cadrados, repartidos en dúas áreas.
September 22, 2008
Continúa no Museo Británico a excelente ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Continúa no Museo Británico a excelente exposición sobre o emperador Adriano "Hadrian, Empire and Conflict", que comezou o pasado 24 de xullo e rematará o 26 de octubre.
Publius Aelius Hadrianus (AD 76-138), emperador romano procedente da Bética, foi considerado pola tradición como un gobernante culto, que escribía poesía, amaba o mundo clásico grego e fomentaba a arquitectura. Na actual visión sobre a súa figura influíu a novela "Memorias de Adriano" (1951), de Marguerite Yourcenar, traducida excelentemente ao castelán polo escritor Julio Cortázar, que afianzou esta imaxe excesivamente intelectualizada do emperador. Presentar os contornos políticos, astutos e belicosos é o obxectivo desta exposición.
Adriano sucedeu a Trajano, outro emperador hispano, no ano 117 e mantivo o loureiro sobre a súa cabeza durante 21 anos. O imperio romano tiña entón a súa máxima extensión: ía de Escocia ao Sahara e do Atlántico ao Eufrates. No seu centro estaba Roma, a maior cidade do Mediterráneo, sede imperial e do Senado, cun millón de habitantes, entre eles numerosos gregos e escravos de todos os cantos do imperio Adriano dedicouse a consolidar ese territorio, sen novas conquistas e con algunha retirada estratéxica. Sacou as tropas de Mesopotamia (o actual Iraq) debido ás continuas revoltas, polo cálculo do guerreiro. Facíase necesaria a retirada para inverter o esforzo militar noutro lugar, a provincia de Xudea, que se levantara en armas. Segundo Opper, comisario da exposición, Adriano non era só un apaixonado da cultura grega, senón tamén un "líder militar moi capaz" e mesmo desapiadado como demostrou ao reprimir a sangue e lume o grande revolta que estalou en Xudea cando ordenou reconstruír Jerusalén, destruída por Tito nos anos setenta, como unha cidade grega, algo que os xudeus consideraron unha profanación. Cando o emperador soubo da revolta, ordenou as lexión veciñas que atacasen os xudeus, que foron acorralados nas montañas e expulsados definitivamente de Xerusalén, a cal pasou a chamarse Aelia Capitolina, mentres que a antiga provincia de Xudea foi substituída polas de Siria e Palestina.. 580.000 rebeldes xudeus, segundo as crónicas da época, morreron nese ano 132 nun levantamento sofocado de xeito despiadado. Os superviventes dese masacre refuxiáronse nunha cova do deserto; as súas posesións serían despois descubertas en perfecto estado, tal como hoxe se mostran nesta exposición e que serven para documentar ese lado máis brutal de Adriano. Falouse moito do carácter defensivo da estratexia imperial de Adriano, pero como continúa a explicar Opper, o emperador comprendeu que o Exército chegara coas últimas conquistas de Traxano ao límite das súas posibilidades e agora tocaba "consolidalo e reforzar, mesmo físicamente, con murallas, as súas fronteiras.
O emperador Adriano é unha figura que fascinou os intelectuais de todos os tempos: dende o gran humanista e Papa Silvio Piccolomini (Pío II), que dirixiu en 1461 unha expedición para investigar as ruinas da súa vila en Tívoli, ata a mencionada Marguerite Yourcenar. Thorsten Opper, comisario da exposición, explicou que se reuniron 170 pezas procedentes de 31 coleccións de 11 países, entre elas as do Prado e o Museo Arqueolóxico de Sevilla, pero tamén de Israel, moitas das cales non foran prestadas antes.
A exposición do Museo Británico está dividida en varias seccións, a primeira das cales tratará da súa familia e outras persoas do seu ámbito, incluído Antinoo, un novo de grande beleza ao que converteu no seu amante e ao que deificou como Osiris despois de que ese se afogase no Nilo. A segunda sección, titulada 'Guerra e Paz', presenta ao emperador como emperador itinerante, visitando as provincias en dúas longas viaxes que ocuparon case a metade do seu reinado, reuníndose cos membros das elites locais, ou, na súa faceta máis belicosa, reprimindo as revoltas estaladas o mesmo en Judea que noutro extremo do Imperio, nas illas británicas.
Outra sección está dedicada, segundo explica Opper, ás súas grandes construcións arquitectónicas, dende o Panteón, a cúpula do cal inspirou a outras ao longo dos séculos -a de Brunelleschi na catedral de Florencia ou a de San Pedro no Vaticano ata a da Sala de Lectura do propio Museo Británico-, ata o seu Mausoleo, hoxe o Castel Sant'Angelo, tamén en Roma.
A devandita exposición reúne ademais 170 obxectos dunha trintena de museos seleccionados con enorme intelixencia e un gusto exquisito, entre eles pezas xamais mostradas ou inéditas en Europa. O caso paradigmático é o dos fragmentos dunha estatua colosal de Adriano, de mármore, achados o pasado agosto na escavación de Sagalassos (suroeste de Turquía), antiga capital da provincia de Pisidia. Os restos, que hai un ano aínda estaban baixo terra, inclúen a extraordinaria cabeza, un pé calzado con sandalia e un brazo. Outros achados arqueolóxicos recentes que recolle a exposición son os interesantísimos da escavación (2007) do Antinoeion, o templo consagrado por Adriano ao seu amante na súa inmensa vila de Tibur (Tívoli).
A exposición inclúe esculturas (entre elas dúas dos tres únicos retratos en bronce que se coñecen de Adriano, o do campo lexionario de Tel Shalem, en Xudea, e o soado de Britania, sacado do Támesis), camafeos, inscricións, moedas, armamento (como o marabilloso ielmo Ribchester, o ornamentado casco de parada dun xinete auxiliar), elementos arquitectónicos, pinturas, a estimulante Copa Warren, con escenas de sexo gai, e outras cousas que parecen sinxelas ante tanta magnificencia, pero que producen un estremecimento inenarrable de emoción porque nelas revélase o pasado especialmente vívido: un fragmento de papiro do poeta Pankrates co texto do poema sobre a cacería do león en que participaron na súa viaxe a Exipto Adriano e o seu amante Antínoo, outro fragmento cunhas liñas do que se cre é o único anaco da perdida autobiografía do emperador e unha baldosa na que mesmo quedou impresa a pegada da sandalia dun lexionario.
"APRENDER ES USAR LOS MÚSCULOS DEL ALMA ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

"APRENDER ES USAR LOS MÚSCULOS DEL ALMA Y DE LA MENTE PARA QUE NO SE DUERMA. EL CEREBRO ESTÁ TAN BIEN ORGANIZADO QUE SI UNO LO EJERCITA, SE PRODUCEN COSAS MARAVILLOSAS. Y LLEGA UN MOMENTO EN EL QUE SE EMPIEZA A ABRIR PUERTAS HACIA DENTRO. SI ERES BUEN PROFESOR, ÉSE ES TU TRABAJO: ABRIR LAS PUERTAS HACIA DENTRO" George Steiner
As sesións desta semana nos sirven para ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

As sesións desta semana nos sirven para establecer os contextos xerais do mundo romano e as características que poderíamos considerar definitorias do mesmo.
Sen lugar a dúbidas, unha das máis importantes é o seu carácter mediterráneo. Roma pasou de ser unha potencia rexional no marco da Península Itálica, a se converter na única potencia mediterránea desde ben mediado o século II. a. C., e continuou a selo mesmo despois da caída do Imperio de Occidente, grazas ao poderío das forzas navais do Imperio Romano de Oriente, o Imperio Bizantino. O Mediterráneo foi, para Roma, mar de unión, nexo central e eixo do seu Imperio. Daí a denominación de Mare Nostrum. As diferenzas entre Norte e Sur, as separacións, as fronteiras que marca o Mediterráneo entre o continente africano e Europa son moi posteriores, cando desde a Idade Media ata a actualidade, en definitiva, o Mediterráneo será o mar de separación de dúas culturas moi diferentes, a cristiana e a musulmana.En segundo termo, outro rasgo que pode axudar a entender e definirmos o Imperio Romano é o seu carácter globalizador. Roma foi a primeira entidade que conseguiu, de feito, convertir o seu dominio político en algo que aspiraba a ser xeral e unificado. Ser cidadán romano significaba ter unha serie de dereitos e deberes iguais en calquera punto do Imperio, desde as areas do deserto ata os páramos de Britania. Usábase un mesmo sistema monetario e financieiro, un dereito común. Líanse os mesmos autores literarios, en grego, a outra gran lingua do Imperio, sobre todo na parte oriental, e en latín. En certo sentido, O Imperio Romano pode axudar a achegarnos ao actual concepto de globalización.Por último, o Imperio Romano tendeu tamén a considerarse universal. Nun determinado momento, os intelectuais e o poder chegaron a identificar oficialmente ao mundo coñecido co mundo romano. Ao mesmo tempo, Roma buscou vencellar a definición do seu imperio ao estatuto de civilizado como algo único. Fóra do mundo romano so existían imperios exóticos e lonxanos, como o parto, territorios case fantásticos como China, demasiado remotos para establecer relacións continuas, ou bárbaros incivilizados como os pobos xermánicos e máis tarde, en plena crise do Imperio, os hunos comandados por Atila. O carácter tan peculiar da historia de Roma, que dunha pequena aldea chegou a ser dona do continente europeo, consolidou a idea do providencialismo da súa historia, do feito de estar cumplindo un destino especial e único: a idea, así, dunha Roma Eterna, dun imperio apoiado polos deuses, e logo, co triunfo do cristianismo, dun imperio cristiano que habería de resistir aos golpes do tempo.
O curso 2008-09 comeza coa incorporación da ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

O curso 2008-09 comeza coa incorporación da materia de Latín en cuarto de ESO. Coido que este feito se pode e se debe de ver como un crecemento e un xeito de fomentar o ensino das Humanidades, (naqueles centros que superen a fatídica barreira dos cinco alumnos para formar grupo) malia que non exista, en principio, continuidade co Latín de Bacharelato e choque en moitos aspectos cos contidos de Cultura Clásica, cos que se solapa. Este curso, lamentablemente, non se conseguiu neste centro o número mínimo de alumnos para formar grupo de Cultura Clásica, aínda que a maioría dos que agora están matriculados en latín a solicitaran como primeira opción. En calquera caso, e pese as dificultades nas que estamos, coido que en parte, o papel do profesor débese de facer dende a óptica do optimismo, e calificar cada curso como unha oportunidade nova: Oportunidade para poñer en uso os materiais multimedia preparados durante o verán. Oportunidade para ver, de novo, a aula chea. Oportunidade para continuar a profundizar nas novas tecnoloxías (gracias, Álvaro!) como medio de aportar máis profundidade á materia. E sobre todo, para a tarefa de tentar abrir portas. No noso caso, as do mundo antigo.
April 16, 2008
Atopados novos sermóns de Agustín de Hipona
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Atopados na na Biblioteca Ampoliana da Universidade de Erfurt seis sermóns ata agora descoñecidos de Agustín de Hipona (354-430), un dos máis importantes pensadores do cristianismo e un dos catro Pais da Igrexa Occidental, xunto con Ambrosio de Milán, Xerónimo de Estridón e Gregorio Magno .Os manuscritos permaneceron seiscentos anos sen seren descubertos, entre un feixe de 633 volumes doados en 1412 polo humanista Amplonius Rating de Berka.
O volume onde se atoparon os traballos de Santo Agustín é unha copia manuscrita que data da primeira metade do século XII, probablemente feita en Inglaterra e que contiña un total de 70 prédicas. A Inglaterra deberon chegar dende o Sur de Italia quizá nos séculos IX ou VIII d. C, segundo os investigadores e descubridores do achádego, os doctores Isabella Schiller, da Universidade de Viena, Dorothea Weber e Clemens Weidmann.
Os investigadores atoparon os seis novos sermóns xuntados a outros 20 xa coñecidos como auténticas e asemade, a outros non lexítimas que se recompilarían nun círculo próximo a Santo Agustín e que foron atribuídas ao Doutor da Igrexa.
Tres dos seis manuscritos confróntanse co problema das esmolas. O tema non era menor na súa época, pois se trataba do dubidoso e difícil problema da relación entre a riqueza material e a salvación dos pecadores. Os sermóns vencéllanse a obras habituais na época que tentaban lexitimar esta práctica para obrigar os crentes a manter o seu compromiso coa igrexa, destacando o vínculo entre riqueza material, absolución de pecados e a salvación espiritual.
Segundo deron a coñecer os investigadores, Santo Agustín tamén trata acerca das obrigas dos sacerdotes para coa súa comunidade, das festas en conmemoración de mártires cristiáns como Perpetua e Felicitas, botadas ás feras salvaxes no anfiteatro romano o 7 de marzo do ano 202 durante as celebración do aniversario do emperador Geta. Outro sermón incide nos festexos dedicados ao mártir Cipriano de Cartago (210-258), que para Santo Agustín Agustín xa dexeneraran nunha festa case pagá de borracheiras e excesos.
O que parece máis interesante pola súa descrición é o chamado "quinto sermón de Erfurt" no cal Santo Agustín discute a realidade da resurrección dos mortos e nas que insiste sobre a verdade das profecías bíblicas, algunhas das cales xa se terían cumprido.
Os textos serán publicados proximamente polos investigadores na revista Wiener Studien. Zeitschrift für Klassische Philologie und Patristik und lateinische Tradition
January 28, 2008
Apeles de Éfeso está considerado o máis ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Apeles de Éfeso está considerado o máis famoso pintor de Grecia. A tradición recolle multitude de anécdotas vencelladas coa súa concepción da arte que poden ter certo interese na nosa reflexión sobre a concepción das letras e as artes no mundo grego e romano.Alexandro Magno encargáralle a este pintor un retrato seu, montado a cabalo sobre Bucéfalo. Ao velo tralo seu remate, expresou certo desagrado pola calidade do cadro. Nese momento Bucéfalo relinchou, e Apeles respostoulle ao Macedonio: "Aínda que es un gran rei, o teu cabalo demostra entender máis ca ti de pintura"
“A información non é sinónimo de ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

“A información non é sinónimo de coñecemento. A información é só datos, partes dunha totalidade. O coñecemento ten un imperativo moral de mellorar a unión entre o espíritu e o intelecto”.
Ruth Nanda Anshen, filósofa e escritora (1900-2003)
Tomado do espléndido blog www.deakialli.com, de Catuxa Seoane.
January 24, 2008
Segundo de Bacharelato. Unha reflexión de Aristóteles
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Aristóteles escribe que a calidade dunha obra escrita debía xulgarse do seguinte xeito:"Primeiro, débese mirar se o autor dixo todo o que tiña que dicir; logo, se dixo só o que tiña que dicir, por último se o dixo como tiña que dicilo"Como inicio ás explicacións sobre aspectos moi introductorios de teoría literaria clásica debemos ter moi en conta esta primeira reflexión dun dos autores fundamentais para o achegamento a unha mellor comprensión acerca de cómo estaban constituídos e como funcionaban os sistemas literarios grego e, posteriormente, o latino.
January 23, 2008
The National Latin Exam
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

As fotocopias que repartirei hoxe serán, máis ca nunca, de proba. Velaí tedes, consonte a cadanseu nivel, a envidiable proba do National Latin Exam. Como boa parte do ensino anglosaxón, non é completamente reglado, pero a súa superación se considera fundamental como porta de entrada a algunha das universidades máis prestixiosas de lingua inglesa. Aquí tedes a explicación acerca do seu contido tomada da súa páxina web. Animádesvos a participar o ano que ven??:

General InformationThe National Latin Exam is offered under the joint sponsorship of' the American Classical League and the National Junior Classical League. They are pleased to announce the 2008 ACL/NJCL National Latin Exam. More than 149,000 Latin students from all fifty states participated this year, as did students from thirteen foreign countries, including Australia, Belgium, Canada, China Italy, Japan, New Zealand, Poland, Switzerland, United Kingdom and Zimbabwe. This year for the first time, students from Bulgaria and Mozambique also took the NLE.
The National Association of Secondary School Principals has voted to place the National Latin Exam on the Advisory List of National Contests and Activities for 2008-2009.
ELIGIBILITY: Students who are enrolled in Latin or have completed a Latin course during the current academic year.
EXAMS AVAILABLE: Introduction to Latin, Latin I, Latin II, Latin III-IV Prose, Latin III-IV Poetry, Latin V-VI
FORMAT OF EXAMS: These exams are not based on any specific textbook series.
Latin I, II, III-IV Prose, III-IV Poetry: 40 multiple-choice questions. Categories include grammar, comprehension, mythology, life, history, derivatives, and questions based on a short passage in Latin.
Introduction to Latin Exam: This exam is designed for Latin I students who cover approximately one-half the Latin I syllabus. The format is the same as Latin I, II, III-IV Prose, III-IV Poetry.
Latin V & VI: Latin passages with 40 multiple-choice (questions on comprehension, grammar, historical background, classical literature, and literary devices.
ADMINISTRATION OF EXAMS:Time limit for exams is 45 minutes. The exam must be given to ALL students within the same class period during the SECOND FULL WEEK IN MARCH (March 10-14) by the principal, guidance director, or the principal's designee. The exam is NOT to be seen or given by the Latin teacher involved. A student may enter only the level in which he/she is currently enrolled and may take only ONE exam. There is no provision for individual students to take the exam at another time.Answer sheets must be returned postmarked the same day the exam is given, No separate answer sheets are accepted. The last day the exam may be taken and answer sheets mailed is March 14, 2008. Schools which need to administer exams earlier than March 10-14 should check the appropriate box on the application form. Arrangements may be made upon request for students with special needs.
De novo o participio concertado. Segundo de Bacharelato
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Durante esta semana e as dúas primeiras sesións da entrante, resolveremos as dúbidas que vaian xurdindo respecto dos temas de literatura latina.Do mesmo xeito, seguiremos a practicar as dificultades aparecidas co recoñecemento dos participios concertados, que vos recordo, teñen simplemente a consideración sintáctica de simples modificadores. Inclúo aquí dous textos de Eutropio que comentaremos na aula na sesión de hoxe e na de mañá.
Nam Sertorius, timens fortunam ceterorum, qui interempti erant, ad bellum commovit Hispanias.
Adversus eum ambo consules missi variam habuere fortunam. Cotta apud Chalcedonem victus ab eo acie, etiam intra oppidum coactus est et obsessus est. Dum Mithridates in obsidione Cyzici commoratur, ipse eum a tergo obsedit fameque consumpsit et multis proeliis vicit, postremo Byzantium, quae nunc Constantinopolis est, fugavit.
January 17, 2008
Os cinco libros de fábulas do liberto ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Os cinco libros de fábulas do liberto Fedro (15 a. C- 50 d. C) son unha boa introducción á traducción da poesía latina, e nos conectan cunha tradición docente moi antiga e que en España tivo os seus máximos espoñentes nos libros de Fábulas que foron durante dous séculos lectura escolar: os de Tomás de Iriarte (1750-1791) e Félix María Samaniego (1750-1845). En calquera caso, lémbrovos as características fundamentais da obra de Fedro: A súa adscripción a un estilo baixo -daí o uso do verso típico da comedia- pero ao mesmo tempo, a moralización clara nos temas e na conclusión do poema. Uns bós exemplos poden ser:

Fame coacta vulpes alta in vinea

uvam appetebat summis saliens viribus.

Quam tangere ut non potuit, discedens ait:

Nondum matura est; nolo acerbam sumere".

Qui facere ea, quae non possunt, verbis elevant,

adscribere hoc debebunt exemplum sibi

Lembro que o ut da liña 3 é unha conxunción subordinada modal, e na súa traducción equivale a "como".
Sinalade ademais os tipos de relativos existentes no texto e analizade tamén cantos participios e de que tipo -o mesmo, xa o aclaro- nos atopamos na fábula.A espléndida versión de Samaniego di:

Es voz común que a más del mediodía,
en ayunas la Zorra iba cazando;
halla una parra, quédase mirando
de la alta vid el fruto que pendía.

Causábala mil ansias y congojas
no alcanzar a las uvas con la garra,
al mostrar a sus dientes la alta parra
negros racimos entre verdes hojas.

Miró, saltó y anduvo en probaduras,
pero vio el imposible ya de fijo.
Entonces fue cuando la Zorra dijo:
«No las quiero comer. No están maduras».

No por eso te muestres impaciente,
si se te frustra, Fabio, algún intento:
aplica bien el cuento,
y di: No están maduras, frescamente.
December 26, 2007
Texto para Primeiro de Bacharelato
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Magi ab Oriente venerunt. Et intrantes ad domum viderunt puerum cum Maria, matre eius, et illi adoraverunt eum; aperiunt thesaura sua, et dant ei munera: aurum et thus et myrrham.
Mateo 2, 10-11 (adaptado)
Texto para Segundo de Bacharelato
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Caesar prima luce eos, qui in monte consederant, ex superioribus locis in planitiem descendere iussit. Quod cum sine recusatione fecissent, consurgere iussit et apud eos de lenitate sua querens, omnes milites suos conservavit.
César, Bellum Civile III, 98, 1-2. (Adaptado) Nota: Recórdovos que o relativo tras punto é un relativo ilativo, esto é, un relativo que une dúas accións independentes pero relacionadas pola súa significación. A segunda, soe ser consecuencia ou resultado da primeira. En calquera caso, a relación é moi laxa, como demostra o feito da pausa forte que marca o punto. De aí que á hora da traducción, equivalla a un pronome do tipo is, ea id.
Repaso Segundo Bacharelato. Valores de ut
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

A partícula UT.

Como conxunción con verbos en indicativo ten valor fundamentalmente de subordinada modal.
Ut supra dixit. Como dixo antes.

Con verbos en subxuntivo ten os seguintes valores de significado en traducción:

a) Valor Completivo: É xunto co seguinte, o máis frecuente.

Legatus dixit ut hostes venirent- O legado dixo que viñan os inimigos

b) Valor final:

Legatos misit ut victoriam nuntiarent – Enviou legados para que anunciasen a victoria.

c) Valor Consecutivo: A oración principal sule levar unha serie de adverbios modais como primeiro termo da consecución: ITA, TALIS, TANTUS, SIC, ADEO. A traducción máis axeitada deste valor é : de xeito tal que :
Sol adeo ardet ut herbae sitiant –
El sol arde de xeito tal que as herbas secan

d) Valor concesivo: A oración principal leva el adverbio TAMEN ("sin embargo").
Significa aínda que
Tamen non ero ut venias - Non estarei aínda que veñas.
Primeiro de Bacharelato. A Segunda Conxugación I
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Observade os tempos do tema de presente da segunda conxugación e comparádeos cos da primeira conxugación. Qué similitudes observades? Cal é a característica definitoria, por tanto, da segunda conxugación?
Segunda conxugación.- Tema en ē:
Esquema enunciativo:
debeo - debes - debere - debui - debitumRealizade o esquema enunciativo dos verbos:moneodeleoterreo
Tema de presentePresente de indicativo:monĕo monēmus mones monētis
monet monent
Pretérito imperfecto de indicativomonēbam monebāmus
monēbas monebātis
monēbat monēbant
Futuro imperfecto de indicativomonēbo monebĭmus monēbis monebĭtis
monēbit monēbunt
Presente de subxuntivomonĕam moneāmus
monĕas moneātis
monĕat monĕant
Pretérito Imperfecto de subxuntivomonērem monerēmus
monēres monerētis
monēret monērent
December 18, 2007
O material traballado estas catro semanas e ...
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

O material traballado estas catro semanas e as respectivas unidades didácticas están a vosa disposición correspondemente preparados en diverso material informático e librario na aula do departamento, e polo momento, non se porán no blog. De todos os xeitos, irase colocando diverso material complementario tanto de reforzo como de ampliación e desenvolvemento aquí e na páxina web do Departamento de Latín co fin de reforzar os contidos traballados na primeira avaliación e preparar axeitadamente a segunda.
November 20, 2007
Textos latinos 2º Bacharelato
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Hac re nuntiata, Germani legatos ad eum mittunt. Percepta oratione eorum, Caesar obsides venire imperat. Iis adductis, iudices aliquis civitatibus Germaniae dat.

Postridie equites ad Caesarem venerunt, qui nuntiaverunt ea: superiore nocte, maxima coorta tempestate, prope omnes naves adflictae atque in litora eiectae sunt.

Podes deixar a traducción no apartado de comentarios, ou enviala ao mail. Aínda que son de César, están adaptados ao que estamos traballando en clase, así que son sinxelos. O primeiro texto trata sobre o envío de embaixadores xermanos para solicitar a liberación de reféns por César. O segundo, un desastre naval que sufriron as tropas do propio César. A maior dificultade gramatical do primeiro texto radica na identificación correcta das construccións de Ablativo Absoluto e da oración de infinitivo. No segundo, na oración de relativo, a construcción de Ablativo Absoluto e as diferentes formas en voz pasiva.
October 23, 2007
Frases para 2º Bacharelato.
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Podedes facer estas oracións, e os exercicios de ablativo absoluto, xunto coa análise sintáctica de todo, na sesión de mañá mércores día 24 e xoves 25. As traduccións e dúbidas podédesmas enviar por mail Recórdovos que as oracións con cum + verbo en subxuntivo son subordinadas temporais.

His rebus cognitis, Senatus Pompeium ex Asia revocavit.

Cum Capuam venisset, Pompeius nuntios ad Spartacum misit.

Cum de condicionibus deditionis inter illos non convenissent, ad castra se receperunt.

Proelio commisso, victus Spartacus a romanis captus est et in crucem positus est.
October 16, 2007
Robin Lane Fox
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

O historiador e profesor da Universidade de Oxford Robin Lane Fox está a acadar un gran éxito de lectores co seu seu último libro, que xa podedes atopar na nosa Biblioteca: Fox, Robin Lane(2007): El Mundo Clásico. La Epopeya de Grecia y Roma. Barcelona, Crítica. ISBN: 978-84-8432-898-8840.
O profesor Fox concedeu unha entrevista a elperiodico.com o 26 de xullo de 2007. Reproducímola aquí:

P.- Su libro se ha convertido en un superventas en su país. ¿Cómo explica que las vidas de hombres de hace 2.500 años hoy interesen?

R.-Porque aquellos griegos valoraban la libertad y la justicia como nosotros. Inventaron la política, la filosofía, el teatro, las matemáticas, la arquitectura y las carreras de caballos que hoy conocemos. Es cierto, durante algunas semanas mi libro se vendió en Reino Unido más que la biografía de Wayne Rooney, el futbolista. Increíble ¿verdad? Quizá es porque la gente sigue preguntándose: ¿qué tuvo de particular aquel periodo para que se descubriera todo lo que se descubrió?

P.-¿Ha encontrado la respuesta?

R.- Sí: porque aquellos hombres no estaban dominados por sacerdotes ni reyes. Grecia, el mundo clásico, surgió porque allí no había curas. El primer pensamiento libre solo podía nacer en sociedades libres. A los reyes y los curas no les gusta la filosofía, la ven peligrosa. Las sociedades posteriores, regidas por la religión o las monarquías, se dedicaron a construir palacios con los descubrimientos de las sociedades libres.¿Por qué este estallido ocurrió entonces y no antes ni después?Grecia surgió en el límite geográfico e histórico de varias civilizaciones, pero ellos, en vez de preguntarse cómo y cuándo, se preguntaron por qué. Es una pregunta diferente que genera una sociedad diferente. Su arquitectura, por ejemplo, está inspirada en la egipcia, pero es menos monumental, más próxima a la dimensión humana. En Grecia lo humano era la medida de todo, esa fue la clave. Hasta su visión de los dioses era humana. Solo hay que ver cómo los esculpieron.

P.- ¿No es sorprendente que tras tantos siglos de descubrimientos sigamos usando los mismos patrones de belleza, democracia o pensamiento lógico?

R.- Disculpe, lo de ahora no es democracia. Hoy vivimos manipulados por gobernantes que esconden la verdad y solo votamos una vez cada cuatro años. En Atenas, el Estado era la gente. Aquellos hombres fueron los más poderosos de la historia porque ellos mismos ejercían el poder y decidían las reglas de la moral. Allí las cosas se cuestionaban, había debate. Ahora vivimos gobernados por la tele y somos apolíticos y perezosos, aunque tenemos más dinero y mejores casas que nunca.

P.-Pero existía la esclavitud.

R.-Aquella época tuvo sus zonas oscuras. Existía la esclavitud y las mujeres se limitaban a parir y cuidar a los bebés. De hecho, el canon del deseo sexual estaba orientado solo hacia los hombres, incluido el deseo homosexual, pero no hacia las mujeres. La cuestión es: ¿era necesaria la esclavitud para que los hombres libres alcanzaran aquellas cotas de libertad y desarrollo? Algunos historiadores piensan que en un mundo con tan poca tecnología la esclavitud era necesaria para mantener el sistema. Yo no lo sé. Lo cierto es que los esclavos fueron el contrapeso que dio carta de libertad y derechos a los hombres libres, aunque aquellos pasaran por simples objetos que se compraban y vendían como hoy hacemos con un coche.

P.-La idea de la esclavitud choca con una civilización que afirma que el hombre es la medida de todo.

R.-Pero es que en esa época no existían los derechos humanos tal y como hoy los conocemos. En aquella época se creía, sencillamente, que los esclavos nacían inferiores. Pero esto no solo lo pensaban los griegos. El cristianismo tampoco dijo nada en un primer momento sobre la esclavitud, porque para ellos la única libertad verdadera es la que alcanzaba el espíritu en el cielo.

P.-¿Qué haría si pudiera viajar a aquella época?

R.-Quisiera ser Heródoto, tener su curiosidad, su limpieza en la mirada, su falta de prejuicios, su afán por saber, su inteligencia pura. Sé que no podría, porque soy un triste hombre moderno, vivo en un mundo de retórica, debo esconder mis prejuicios, conozco la vergüenza, no puedo mostrarme como soy.¿Qué diría Heródoto de nuestro mundo?Estaría sorprendido por los automatismos, diría que están guiados por los dioses. Diría que estamos muy gordos. ¡Comemos tres veces al día, increíble! No entendería que nuestros templos sean tan grandes y estén vacíos. Ni que los líderes que nos gobiernan nos hablen sin estar presentes. No entendería por qué hay quien explota bombas. Creería que los americanos son bárbaros, porque no tienen sentido de la proporción en sus construcciones.

[www.elperiodico.com] [Consulta: 07/08/07]
October 10, 2007
NOTA IMPORTANTE
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Na web do Instituto, dentro da páxina do Departamento de Latín, están á vosa disposición materiais de gramática e textos para traducción, necesarios para as tarefas de aula.
October 09, 2007
Polites
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Outro cadro neoclásico, de Hyppolite Flandrin, "Polites, fillo de Príamo, contemplando os movementos dos gregos" (1834) Musée d'Art Moderne, Saint-Étienne.
A conxunción entre a forma contida da poder do rapaz e a fiereza da súa mirada (inútil por tan mozo como é) fan deste cadro unha obra excelente. Entre as tarefas que trataremos nas próximas sesións estará o estudo das relacións entre esta obra e o fragmento que sobre a morte de Polites describe Virxilio na Eneida. Partiremos do contraste entre os momentos que escollen pintor e poeta para definir o personaxe. Analizaremos qué contidos semánticos se engaden ao cadro de Flandrin e a relación de base que o texto latino desenvolve para o pintor. Ao mesmo tempo, deberedes buscar as pasaxes de Homero onde se menciona a este personaxe, e poñelas en relación tanto co texto de Virxilio como co propio Flandrin. ¿Pódese percibir tamén algunha posible influencia de David?

Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,unus natorum Priami, per tela, per hostisporticibus longis fugit, et vacua atria lustratsaucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhusinsequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,concidit,ac multo vitam cum sanguine fudit.Virxilio, Eneida, II, 526 e ss.

Polites, un dos fillos de Príamo, tenta escapar da matanza de Pirro. Recorre fuxindo os longos pórticos, entre lanzas e inimigos. Cruza velozmente as habitacións desertas. Pirro segueo e acósao cada vez máis preto, como lume ardente, mentras apreta a lanza na man. Malferido logrou, por fin, chegar ante o ollar e os rostros dos seus pais, e rematoulle por fuxir en tanto sangue a vida.
Jacques Louis David
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Falamos hoxe en clase da Monarquía romana, e aludimos á lenda dos Horacios e os Curiacios. Esta historia ten algunhas manifestacións artísticas necesarias de coñecer e relacionar, en particular o cadro titulado "O Xuramento dos Horacios", de Jacques Louis David..

Algúns dos seus cadros están entre os meus favoritos. David oi un dos principais retratistas da Revolución e do Imperio Napoleónico, e soubo combinar a mestría artística cunha profunda capacidade simbólica nas súas obras. O periodo anterior á Revolución e o propio momento revolucionario fixeron que moitos cidadáns ollaran ao pasado grego e romano buscando algunha xustificación ao seu levantamento contra a monarquía. Atopárono na Historia de Roma. Tamén aí se atoparon numerosas anécdotas que servirían para exemplarizar o abano de ideas que o novo réxime buscaba engrandecer, entre eles, o dos ideais comunitarios en beneficio dos persoais, como mostra o cadro do Xuramento dos Horacios (1784). Ao mesmo tempo, a súa riqueza significativa se percibe en moitos aspectos, entre outros, no hieratismo heroico dos tres irmáns e do pai, que se opoñen, como dous muros, á tristeza das súas irmás -unha das cales, por ende, comprometida cun dos seus opoñentes-.

O rapto das Sabinas pode lerse, en cambio, como un símbolo de reconciliación nacional.

O salvaxismo da loita que reflicten ás lanzas traseiras queda subliñado pola escea das cinco sabinas que separan aos dous guerreiros en primeiro plano e tentan ao mesmo tempo protexer inútilmente aos nenos. O cadro está cheo de brutalidade abigarrada. A figura ergueita do soldado romano, co seu escudo redondo, ofrece tamén contraste coa desprotección aparente do sabino da esquerda. Os desnudos masculinos foron moi criticados na época, porque ofrecían pouca verosimilitude aos espectadores. A mesma pouca verosimilitude que os rostros de época, con esas enormes e aristocráticas patillas, e as túnicas de seda das mulleres sabinas, un gorro frixio típico da revolución na beira dereita do cadro, na punta dunha lanza, ou cadanseu adolescente espido nas esquinas do cadro. David non buscaba ofrecer tanto un estudio anatómico -él mesmo dicía que iso xa o fixera mellor no cadro dos Horacios- canto unha reflexión sobre a necesidade da guerra entendida como construcción para a comunidade. De non parar a brutalidade, non haberá nenos aos que protexer e alimentar. Non haberá futuro. Non haberá pobo.

O meu cadro favorito non ten aparentemente nada que ver co mundo antigo, e ao mesmo tempo está vinculado a él. Napoleón non só se metamorfosea nunha especie de Alexandre Magno, senón que a súa fazaña enlaza coas de grandes conquistadores militares da Antigüidade e da Idade Media: Aníbal e Carlomagno. Curiosamente, o título de Imp. que se ve na rocha, e que alude a Carlomagno, pode considerarse unha especie de profecía épica que se cumplirá coa coroación de Napoleón como Emperador o 2 de decembro de 1804. Faltaban aínda 8 anos para iso cando David pinta o cadro. De aí que a conexión simbólica con Grecia e Roma sexa fundamental para entender moitos dos significados que o pintor buscou darlle a este retrato ecuestre do Primeiro Cónsul. Por encima de todo, heroi.
Napoleón negouse a posar. Non podía perder o tempo desa maneira. En realidade, ambos tiñan a idea da capacidade que podía posuír aquela pintura para crear todo un símbolo que o trascendera.Cando David lle pediu que se tomase unhas horas para posar ante él, Napoleón respostoulle:
"Poser ? à quoi bon ? croyez-vous que les grands hommes de l'Antiquité dont nous avons les images aient posé ?— Mais citoyen premier consul je vous peins pour votre siècle, pour des hommes qui vous ont vu, qui vous connaissent, ils voudront vous trouver ressemblant.— Ressemblant ? Ce n'est pas l'exactitude des traits, un petit pois sur le nez qui font la ressemblance. C'est le caractère de la physionomie ce qui l'anime qu'il faut peindre. […] Personne ne s'informe si les portraits des grands hommes sont ressemblants, il suffit que leur génie y vive"

“¿Posar? ¿Para qué? ¿Creeis acaso que los grandes hombres de la Antigüedad de los que tenemos imágenes han posado? -Pero Ciudadano Primer Cónsul, os pinto para vuestro siglo, para los hombres que os han visto, que os conocen, ellos querrán encontrar alguna semejanza...-¿Semejanza? No es la exactitud de los rasgos, una pequeña verruga en la nariz lo que da la semejanza; es el carácter el que dicta lo que debe pintarse... Nadie sabe si los retratos de los grandes hombres se les parecen, basta que su espíritu viva allí”
October 04, 2007
Marco Aurelio
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Este blog conta, case como talismán, coa fotografía da estatua ecuestre de Marco Aurelio, a única que se conservou intacta da Antigüidade, porque durante a Idade Media se pensou que retrataba non a este emperador, senón a Constantino, o autor do Edicto de Milán, co que remataron as persecucións contra os cristianos. Atópase no Museo Capitolino. Orixinalmente estaba na praza do Campidoglio, que deseñou Miguel Anxo, pero o estado de deterioro que mostraba fixo que se deixase nese lugar unha réplica exacta. A estatua estaba totalmente recuberta de ouro. Apenas quedan unhas pingas. Di unha tradición que Roma desaparecerá de todo o día que a estatua de Marco Aurelio quede sen nada dese ouro. Marco Aurelio foi tamén un importante filósofo estoico, e un excelente escritor.Un dos meus textos clásicos favoritos é precisamente o libro primeiro das súas Meditacións. Están, por certo, escritas en grego. O libro comeza dicindo:"Do meu avó Vero, o carácter bondadoso e a impasibilidade." Vai pasando revista a todas as características da súa familia e amigos, que el concibe como propias e dignas de imitación ou de respecto. Ao facelo, presenta tamén un retrato de cada un deles a partir da perspectiva da súa propia idade. Tiña máis de cincuenta anos cando escríbiu o diario, e remátao cunha especie de agradecemento aos deuses por todas as persoas que dalgunha ou doutra maneira, fixeron del o que foi.

"Pois todo isto require o socorro dos deuses e da Fortuna"

O colofón deste libro sinala "Entre os Cuados, á beira do Gran."

O Gran é un dos afluentes do Danubio, que pasa polo que hoxe son os bosques do Sul de Bohemia. Marco Aurelio escribía estas páxinas en medio dunha durísima campaña militar, en campamentos móbiles entre o inverno e os estertores dunha peste que desde o 166 estaba a dañar ao Imperio. Os cinco primeiros anos do seu reinado pasáraos en Asia, combatendo contra partos e armenios. O resto, ata a súa morte, en Centroeuropa, entre campaña e campaña contra as tribus xermanas. Alí, en medio dun campamento perdido entre as marxes dun río, ese home tivo obxectividade dabondo como para reflexionar sobre a súa vida e as vidas de quen o rodearon algunha vez. Tendo en conta as circunstancias en que redactou unhas simples notas dirixidas a el mesmo, asombra a lucidez que transmiten. A escritura como capacidade para entenderse mellor e ao final, para sobrevivirse sen pretendelo: foi o azar o que fixo que as súas palabras se cargasen de sentido nun único manuscrito que sobreviviu ata o ano 900 e que un erudito bizantino, Aretas, encargou copiar, e que volveu perderse. Así lle pasou tamén a copia deste, e de novo á copia da copia, ata a edición suíza do século XVI. A escrita de Marco Aurelio mostra, en certo sentido, que o azar ten sempre a última palabra. Deíxovos con algunhas reflexións de Marco Aurelio:

"Qué rápidamente desaparece todo: en el mundo, los propios cuerpos; en el tiempo, los recuerdos de ellos. Cómo son todas las cosas sensibles, y sobre todo las que seducen por el placer o asustan por el dolor. Qué es el morir, que si uno observa eso sólo y deshace a través del análisis los fantasmas surgidos en torno al morir, ya no considerará que ello sea otra cosa que un hecho natural. Y si alguien teme un hecho natural, es un niño."

"Mira dentro: que ninguna cosa te pase desapercibida, ni su cualidad propia, ni su valor"

"El arte de vivir es más semejante a la lucha que a la danza, por el hecho de que hay que mantenerse inamovible y preparado para lo que nos pueda venir encima y nos sea desconocido."

“El tiempo de la vida humana es un punto; su sustancia, fluida; su sensación, oscura; la unión de todo el cuerpo, corruptible; su alma, vagabunda; su azar, inexplorable; su fama, indiscernible. Para decirlo de una vez: todo lo del cuerpo es un río; lo del alma, sueño y vapor; la vida, una guerra y un exilio, y la fama póstuma, olvido. ¿Qué es lo que nos puede salvar? Sólo y únicamente la filosofía"
Natalis Dies
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Hodie, ante diem quartum Nonas Octobres, Ieiunium Cereris, Ludi Divi Augusti et Fortunae Reducis, discipulae secundi Baccalaureati A. natalis dies est. Feliciter, tu, septemdecim annos nata!
Para 2º Bach. Imparisílabos que non o son
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Esta mañá comentei de pasada a existencia dun número de sustantivos da terceira que, pese a ser imparisílabos, en realidade se declinan como parisílabos. Algunhas gramáticas tradicionais os denominan “falsos imparisílabos”. En realidade estes sustantivos experimentaron unha evolución fonética no seu nominativo, que provocou a desaparición da vogal i e con ela, dunha sílaba. Presentan, por tanto, doble consoante no nominativo singular. Un exemplo sería: pons, pont-is, cuxo nominativo pons pont(i)s. Xen. pl: pontium.
October 03, 2007
Pronunciación do latín
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Por suposto, a pronunciación clásica do latín é aproximativa. Coñécese como "pronuntiatio restituta", e cobra importancia sobre todo a partir do século XX, por profesores como Marouzeau, Allen, ou e sobre todo, polos Congresos de Latín Vivo, como o celebrado en Avignon en 1956. Curiosamente, durante o século XX, a partir de Pío X, tamén se institucionaliza a "pronuntiatio ecclesiastica" ou romana, a oficial do Vaticano, que non deixa de ser, como xa sinalei na clase, unha variante da pronunciación italianizante do latín clásico.

Os primeiros en plantexar seriamente o problema da pronunciación do latín foron, obviamente, os humanistas, non só polo desexo de unificar as diversas formas existentes co acento e fonética dos idiomas nacionais, senón tamén por contraposición co grego clásico. Querían saber cal era a forma correcta de pronunciar ambas linguas. Cando a partir de 1453, trala caída de Constantinopla, empezaron a chegar a Italia intelectuais e profesores bizantinos, e con eles o coñecemento do grego, a disquisición sobre a pronunciación clásica do latín e do grego, foise convertindo nun tema importante e cada vez máis debatido entre os círculos cultos. Naceron así traballos tan importantes como os de Erasmo de Rotterdam (1469-1536) , Dialogus de recta Latini Graecique sermonis pronuntiatione (Basilea, 1528). Erasmo defendía a curiosa teoría de que a culpa da corrupción da pronunciación do latín e o grego a tiñan as persoas con defectos de pronunciación, e sobre todo, as criadas e nodrizas, que lles falaban mal aos nenos e estes aprendían o negativo, quedábanse con él, e ao pasar séculos e séculos, as linguas quedaban modificadas por desfeita... De todos os xeitos, e pese ás críticas, sobre todo respecto da pronunciación do grego -a que hoxe se ensina aquí e que é posta en dúbida por unha parte da comunidade científica-, Erasmo usou con gran pericia os datos que os autores antigos aportaban.Tamén escribiu sobre o tema, cinguíndose ao latín, o filólogo Charles Estienne (1504-1564), na súa De recta Latini sermonis pronuntiatione (París, 1538), así como Xusto Lipsio, máis tarde, Dialogus de recta pronuntiatione Latinae Linguae, (Leiden, 1589). O éxito o obtivo, sen embargo, Pierre de la Ramée, Petrus Ramus, con sus Scholae Grammaticae Libri II (París, 1559). Xa vimos na aula a proposta de Ramus.

As letras que levan o seu nome non as inventou él, por suposto. O emperador Claudio xa propuxera un grafema concreto para marcar a u consoántica, pero tivo tan pouco éxito como outras reformas súas. A j procede dunha evolución dun grafema latino variante da i, a i longa, que en textos imperiais marcaba a variante consonántica de la i, aparte de servir máis usualmente para marcar a vogal longa. De feito, o mesmo Elio Antonio de Nebrija (1444-1522) , en obras como Introductiones Latinae (1481) e na súa gramática de 1492, foi consciente da utilidade de marcar diferenciadamente a i e a u vogálicas e consoánticas, e como él, estudiosos como G. G. Trissino (1478-1550) na súa Epistola de le lettere nuovamente aggiunte ne la lingua italiana (1524), onde propuña usar letras do alfabeto grego para marcar as variantes consoánticas da u e i latinas. A victoria de Petrus Ramus debeuse, sobre todo, a aceptación que tivo a súa proposta entre os impresores holandeses, que acostumaron pronto a usar estes tipos simples para marcar as variantes da i e a u. Así de sinxelo. Petrus Ramus morreu o 24 de agosto de 1572 vítima da intolerancia relixiosa da noite de San Bartolomé, cando os protestantes franceses foron masacrados polos católicos dirixidos polo duque de Guisa. A súa vida fora un ir e vir por Francia, Alemania e Suíza, refuxiado por motivos relixiosos e ideolóxicos. É curioso que o primeiro dos humanistas citados, Erasmo, fora un dos maiores paladíns da tolerancia dentro deste tempo de guerras e persecucións. Mesmo a respecto da pronunciación do latín, Erasmo dicía que había que respetar as costumes adquiridas e non obligar demasiado a modificalas. En certo sentido, unha aplicación práctica e bastante nimia do ideal de vida da tolerancia aplicado ata as cousas máis pequenas. Véxase Kamen, H. (1987): Nacimiento y desarrollo de la tolerancia en la Europa Moderna. Madrid, Alianza Ed. Sobre Petrus Ramus: Graves, Frank Pierrepont (1912): Peter Ramus and the Educational Reformation of the Sixteenth Century. London, Macmillan; Hooykaas, H. (1958): Humanisme, science et réforme. Pierre de la Ramée (1515-1572). Leiden, Brill; Ong, Walter J. (1958): Ramus, Method, and the Decay of Dialogue: From the Art of Discourse to the Art of Reason. Boston, Harvard University Press; reissued with a new foreword by Adrian Johns, University of Chicago Press, 2004; Sharratt, P. (1972): "The Present State of Studies on Ramus" Studi francesi 47–48, 201–213; (1987): "Recent work on Peter Ramus (1970–1986)" Rhetorica 5, 7–58.
Texto de traballo inicial
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Durante os próximos días, repasaremos os principais fenómenos da gramática latina, e iremos traducindo este texto, unha adaptación do relato de Tito Livio sobre as orixes lexendarias de Roma. Comezaremos lembrando á chegada de Eneas ao Lacio:Nota bene: Os alumnos de Primeiro poden practicar con este texto a lectura e pronunciación do latín.
Flagrata Troia tota, Iuppiter pium Aeneam monuit: "-Salutem quaere, fuge, et Penates Troiae in alienas terras porta". Aeneas imperio Iovis paruit et suos deosque Penates in naves imposuit. Venti ad insulam Delum naves gesserunt, ubi deus Apollo semper cultus erat pie. Aeneas enim consulere potuit deum. Aeneas tremens hanc vocem Apollinis audivit: "Necesse vobis est navigare in Italiam ibique novas sedes quaerere. Multos labores vobis Iuno Dea imponet, sed Venus, mater tua, numquam vos deseret. Troiani, ita confirmati, rursus mare petierunt. Post longos errores pervenerunt in Italiam. Prima castra in Latio posita sunt. Ibi regnabat Latinus et incolebant Latini. Latinus rex cum armatis concurrit. Instructis exercitibus, priusquam signa proelii darent, Latinus Aeneam vocavit ad conloquium. Latinus Aeneam rogavit: "-unde venitis?, cur domo discessistis?, cur Latium quaesivistis?" Aeneas Latinum non celavit originem divinam atque fugam suam ex Troia incensa. Latinus ab Aenea captus est non armis sed nobili genere et animi magnitudine. Itaque pacem atque amicitiam compararunt. Aeneas apud Latinum fuit in hospitio. Lavinia, filia Latini, data est Aeneae in matrimonium. Troiani oppidum condunt; Aeneas oppidum novum Lavinium appellat. Lavinia, ante adventum Aeneae, Turno desponsa erat. Turnus, iratus, Aeneae Latinoque bellum gessit. Turnus ab Aenea victus est. Post mortem Aeneae, filius eius Ascanius novam urbem sub Albano monte condidit. Nova urbs appellata est Alba Longa. Ascanii progenies multos annos in Alba regnavit.
Unha explicación ao título.
» ‎ Respublica Litterarum. Introducción á Lingua latina e a súa Literatura

Este blog pretende ser unha axuda tanto para os que empezades a estudar por primeira vez a lingua latina e a súa literatura, como para as que abordades o segundo ano desta materia. O seu título pretende ser unha mínima e particular homenaxe a unha concepción do intelectual que, aínda que con orixes no mundo clásico, tivo a súa máxima difusión dende o Humanismo renacentista ata a Ilustración. De feito, "República das Letras", era o nome dunha revista que a finais do XVII fundou o filósofo Pierre Bayle (1647-1706) para facer públicos os diversos avances científicos, literarios e culturais europeos. Todos estes homes manifestaban desta maneira o sentemento de pertencer a unha clase que estaba por riba de países e ideoloxías, onde a formación literaria e a cultura en sentido amplo eran os valores de referencia que definían aos seus membros. E nese sentido, o latín e a cultura que transmitía, eran, en boa medida, as ferramentas fundamentais de comunicación desta República. Esa concepción do intelectual segue a estar vixente na actualidade. Convive con outras, por suposto, pero tamén é verdade que nestes momentos de reflexións sobre a globalización e a multiculturalidade, pode ser interesante botar unha ollada aos referentes que tentaron sentar ás bases para definir non só o que somos, senón o que debemos tender a ser, a partir dun dos elementos de maior dignidade para o ser humano: a cultura. Unha parte interesante da historia cultural europea está en latín, e en latín se escribiron obras fundamentais para entendermos a nosa identidade intelectual. De aí, entre outros aspectos, a importancia de coñecer ben a súa lingua e a cultura que nos mostra. Unha cultura apoiada nunha estructura política que no seu periodo de máxima expansión, aló polo ano cento cincuenta despois de Cristo, chegou a extenderse sobre o equivalente a 47 países actuais do eixo mediterráneo. Iremos empezando a coñecer as principais características desta civilización, ou a profundizar nelas durante este curso.